Msamiati wa NAATI CCL Kiswahili

Maneno 214 ya msamiati wa NAATI CCL Kiswahili katika nyanja kumi za mtihani: Kiingereza, Kiswahili, na maana yake hapa Australia kwa mstari mmoja. Ni bure.

Ilisasishwa: 5 Septemba 2026

Tatizo la msamiati kwenye mtihani huu si Kiswahili chako. Ni majina ya mifumo ya Australia. Bulk billing, strata, superannuation, excess, Family Tax Benefit: maneno haya hayana visawe vya Kiswahili kwa sababu mifumo yenyewe haipo Afrika Mashariki. Mzungumzaji fasaha wa Kiswahili hukwama kwenye kipande cha kliniki akitafuta jinsi ya kusema "bulk billing" kwa Kiswahili, wakati jibu sahihi ni kuliacha kama lilivyo.

Tumia orodha hii pande zote mbili. Kiingereza kwenda Kiswahili ni rahisi kufanyia mazoezi, kwa sababu ndivyo unavyoisoma orodha. Upande mwingine ndio unaokushtua: unasikia "dhamana" kwenye kipande cha kituo cha polisi na unatakiwa kutoa "bail" papo hapo. Maneno yenye nyuso nyingi ni mengi kuliko unavyodhani. "Dhamana" ni bail kortini, bond ya nyumba unayopanga, na dhamana ya mlaji dukani; "marejesho" ni refund ya bidhaa na tax return ya mwaka; "baraza" ni tribunal.

Jinsi ya kutumia orodha hii

Fanya nyanja moja kwa siku, kwa sauti. Funika safu ya Kiswahili, tamka neno, kisha funua uangalie. Kisha rudia kinyume chake: funika safu ya Kiingereza.
Upande wa Kiswahili kwenda Kiingereza ndio watu husahau kuufanyia mazoezi, na ndio unaogharimu alama. Ukisikia "kufukuzwa" kwenye kipande cha nyumba, unahitaji "eviction" mara moja.
Maneno yenye maana zaidi ya moja yaandike pamoja na ufafanuzi wake: "dhamana ya kuachiliwa" kwa bail, "dhamana ya nyumba" kwa bond, "marejesho ya kodi" kwa tax return. Ufafanuzi wa neno moja huokoa maana nzima ya sentensi.
Maneno unayoyakosa mara kwa mara yapo pia kama kadi za kukariri ndani ya Lingo Copilot CCL, kwenye kifurushi cha bure cha Starter. Rudia yale uliyoyakosa tu, si orodha nzima.

Tafuta neno

Afya 37

Nyanja kubwa kuliko zote, na kwa kawaida ni miadi ya GP au kuruhusiwa kutoka idara ya dharura: rufaa, agizo la dawa, madhara, kipimo cha damu, pamoja na maneno mawili unayoyasema kwa Kiingereza nyumbani lakini yanayohitaji Kiswahili sanifu hapa: kisukari na shinikizo la damu.

English	Kiswahili	Maelezo
GP (General Practitioner)	Daktari wa kawaida (GP)	Daktari wa eneo anayetibu matatizo ya jumla ya afya na kutoa rufaa kwa wataalamu.
specialist	Daktari bingwa	Daktari aliyebobea katika eneo maalum la matibabu, kama moyo au mifupa.
referral	Rufaa ya daktari	Barua kutoka kwa daktari wa kawaida ya kukuwezesha kuonana na daktari bingwa.
prescription	Agizo la dawa	Agizo la maandishi la daktari linalokuwezesha kupata dawa kutoka duka la dawa.
dosage	Kipimo cha dawa	Kiasi cha dawa unachopaswa kutumia na mara ngapi.
side effect	Madhara ya dawa	Athari isiyotarajiwa au isiyohitajika inayosababishwa na dawa.
diagnosis	Utambuzi wa ugonjwa	Utambuzi wa daktari kuhusu ugonjwa gani unaokusumbua.
symptom	Dalili	Ishara ya mwili inayoonyesha kuwa una ugonjwa, kama maumivu au homa.
blood test	Kipimo cha damu	Uchunguzi wa sampuli ya damu ili kupima hali ya afya.
X-ray	X-ray (eksirei)	Picha ya ndani ya mwili inayotumika kuangalia mifupa na viungo.
CT scan	CT scan	Uchunguzi wa picha unaotumia kompyuta kuonyesha taswira za kina za ndani ya mwili (Computed Tomography).
MRI	MRI	Uchunguzi unaotumia sumaku na mawimbi ya redio kuonyesha picha za ndani ya mwili (Magnetic Resonance Imaging).
ECG	ECG	Kipimo kinachorekodi shughuli za umeme za moyo (Electrocardiogram).
echocardiogram	Echocardiogram	Uchunguzi wa ultrasound wa moyo unaoonyesha jinsi unavyofanya kazi.
ultrasound	Ultrasound	Uchunguzi unaotumia mawimbi ya sauti kuonyesha picha za ndani ya mwili, mara nyingi wakati wa ujauzito.
triage	Triage (triaji)	Kupanga wagonjwa kwa kuzingatia uzito wa hali zao katika idara ya dharura.
emergency department	Idara ya dharura	Sehemu ya hospitali inayoshughulikia majeraha na magonjwa ya dharura.
paracetamol	Paracetamol	Dawa ya kupunguza maumivu na homa; huitwa acetaminophen au Tylenol katika baadhi ya nchi.
antibiotic	Antibiotiki	Dawa inayotibu maambukizi yanayosababishwa na bakteria.
allergy	Mzio	Mwitikio wa mwili dhidi ya kitu fulani kama chakula, dawa, au vumbi.
immunisation	Chanjo	Kupewa chanjo ili kukinga mwili dhidi ya magonjwa fulani.
Medicare	Medicare	Mfumo wa bima ya afya ya umma wa Australia unaogharimia huduma za matibabu.
bulk billing	Bulk billing	Mfumo ambapo daktari humdai Medicare moja kwa moja na mgonjwa halipi chochote.
discharge	Kuruhusiwa kutoka hospitalini	Kutolewa au kuruhusiwa kuondoka hospitalini baada ya matibabu.
physiotherapy	Tiba ya viungo	Matibabu yanayotumia mazoezi na mbinu za mwili kurejesha nguvu na mwendo.
occupational therapy	Tiba ya kazi	Tiba inayosaidia mtu kuweza kufanya shughuli za maisha ya kila siku.
midwife	Mkunga	Mtaalamu wa afya anayesaidia wanawake wakati wa ujauzito na kujifungua.
antenatal care	Huduma ya kabla ya kujifungua	Huduma ya afya inayotolewa kwa mama wakati wa ujauzito.
chronic disease	Ugonjwa sugu	Hali ya afya inayodumu kwa muda mrefu, kama kisukari au pumu.
diabetes	Kisukari	Ugonjwa unaosababishwa na kiwango cha juu cha sukari katika damu.
asthma	Pumu	Ugonjwa wa njia za hewa unaosababisha kupumua kwa shida na kukohoa.
blood pressure	Shinikizo la damu	Nguvu ya damu inayosukumwa kwenye kuta za mishipa; inaweza kuwa ya juu au ya chini.
root canal	Matibabu ya mzizi wa jino	Matibabu ya meno ya kurekebisha neva ya jino iliyoharibika.
glaucoma	Glaucoma (glakoma)	Ugonjwa wa jicho unaosababishwa na shinikizo la juu ndani ya jicho.
dementia	Shida ya akili (dementia)	Kupungua kwa uwezo wa kumbukumbu na kufikiri, hasa kwa wazee.
inhaler	Inhaler (pampu ya pumu)	Kifaa kidogo cha kuvuta dawa ya pumu moja kwa moja kwenye mapafu.
knee replacement	Kubadilisha goti	Upasuaji wa kubadilisha kiungo cha goti kilichoharibika.

Sheria 22

Kipande cha kisheria hukuweka kituoni au mbele ya baraza: taarifa rasmi ya shahidi, dhamana, faini, upatanishi, amri ya kumzuia, na mgawanyo wa mali.

English	Kiswahili	Maelezo
statement	Taarifa rasmi	Maelezo rasmi unayotoa kwa polisi kuhusu tukio.
witness	Shahidi	Mtu aliyeona tukio na anayeweza kutoa ushahidi mahakamani.
AVO	AVO	Amri ya mahakama ya kumlinda mtu dhidi ya ukatili (Apprehended Violence Order).
domestic violence	Ukatili wa nyumbani	Ukatili au unyanyasaji unaotokea kati ya watu wa familia moja au wenza.
bail	Dhamana	Kuachiwa kwa muda kutoka kizuizini kabla ya kesi kusikilizwa.
fine	Faini	Adhabu ya kulipa pesa kwa kuvunja sheria.
tribunal	Baraza	Chombo kama mahakama kinachotatua migogoro.
mediation	Upatanishi	Mchakato ambapo mtu asiyeegemea upande husaidia kutatua mgogoro.
legal aid	Legal Aid (msaada wa kisheria)	Msaada wa kisheria wa bure kwa watu wasioweza kumudu wakili.
solicitor	Wakili	Mtaalamu wa sheria anayetoa ushauri na kuandaa nyaraka za kisheria.
custody	Ulezi	Haki ya kisheria ya kumtunza mtoto baada ya wazazi kutengana.
child support	Matunzo ya watoto	Malipo ya kawaida ya mzazi kwa ajili ya gharama za mtoto.
power of attorney	Hati ya uwakilishi (power of attorney)	Mamlaka ya kisheria ya kumtendea mtu mambo kwa niaba yake.
will	Wosia	Hati ya kisheria inayoeleza jinsi mali itakavyogawanywa baada ya kifo.
estate	Mirathi	Mali yote na rasilimali alizomiliki mtu.
plaintiff	Mdai	Mtu anayefungua kesi mahakamani.
defendant	Mshtakiwa	Mtu anayeshtakiwa katika kesi mahakamani.
small claims	Madai madogo	Mahakama ya migogoro midogo ya kiraia, kwa kawaida chini ya dola 25,000.
discrimination	Ubaguzi	Kumtendea mtu vibaya kwa sababu ya rangi, jinsia, dini, ulemavu, au sifa nyingine.
restraining order	Amri ya kumzuia	Amri ya mahakama ya kumtaka mtu akae mbali na mwingine.
consent orders	Amri za ridhaa (consent orders)	Mipango iliyokubaliwa na pande zote na kuidhinishwa na mahakama.
property settlement	Mgawanyo wa mali	Mgawanyo wa mali baada ya watu kutengana au kupeana talaka.

Uhamiaji na visa 20

Hapa ndipo maneno unayoyajua kupita kiasi yanapokuwa hatari: visa, subclass, EOI, tathmini ya ujuzi, visa ya mpito. Nambari ya aina ya visa haipaswi kubadilika hata kidogo.

English	Kiswahili	Maelezo
visa	Visa	Kibali rasmi kinachokuruhusu kuingia, kukaa, au kufanya kazi katika nchi.
subclass	Subclass (aina ya visa)	Aina au nambari mahususi ya visa ya Australia.
permanent residency	Ukaazi wa kudumu	Hadhi inayokuruhusu kuishi na kufanya kazi Australia kabisa bila kikomo cha muda.
citizenship	Uraia	Hadhi ya kisheria ya kuwa raia kamili wa nchi.
skilled migration	Uhamiaji wa wenye ujuzi	Njia ya uhamiaji inayotegemea ujuzi wa kitaaluma.
points test	Mtihani wa pointi	Mfumo wa kutoa alama unaotumika kupima ustahiki wa visa.
CoE	CoE	Uthibitisho wa uandikishaji chuoni kwa ajili ya visa ya mwanafunzi (Confirmation of Enrolment).
bridging visa	Visa ya mpito (bridging visa)	Visa ya muda wakati unasubiri uamuzi wa visa mpya.
work rights	Haki za kufanya kazi	Ruhusa ya kufanya kazi inayotolewa na masharti ya visa.
sponsor	Mdhamini	Mtu au mwajiri anayeunga mkono maombi ya visa.
skills assessment	Tathmini ya ujuzi	Upimaji wa sifa zako kwa ajili ya madhumuni ya uhamiaji.
EOI	EOI	Maombi rasmi ya kutaka kuzingatiwa kwa mwaliko wa visa (Expression of Interest).
migration agent	Wakala wa uhamiaji	Mtaalamu mwenye leseni anayesaidia na maombi ya visa.
asylum seeker	Mtafuta hifadhi	Mtu aliyekimbia nchi yake na kutafuta ulinzi.
protection visa	Visa ya ulinzi	Visa inayotolewa kwa watu wanaohitaji ulinzi dhidi ya madhara.
Department of Home Affairs	Department of Home Affairs	Idara ya serikali ya Australia inayosimamia uhamiaji.
naturalisation	Kupata uraia	Mchakato wa kuwa raia wa nchi.
settlement services	Huduma za makazi mapya	Huduma za msaada kwa wahamiaji wapya nchini Australia.
immigration detention	Kizuizi cha uhamiaji	Kumweka mtu kizuizini wakati hadhi yake ya visa inashughulikiwa.
partner visa	Visa ya mwenzi	Visa kwa ajili ya mwenzi wa ndoa au mpenzi wa mkazi wa Australia.

Elimu 19

Mkutano wa wazazi na walimu au ofisi ya uandikishaji: mahitaji maalum, uonevu, ada ya masomo, HECS-HELP, uanagenzi wa TAFE.

English	Kiswahili	Maelezo
enrolment	Uandikishaji	Mchakato wa kujisajili katika shule au kozi.
immunisation records	Rekodi za chanjo	Kumbukumbu zinazoonyesha chanjo ambazo mtoto amepewa.
birth certificate	Cheti cha kuzaliwa	Hati rasmi inayothibitisha tarehe na mahali pa kuzaliwa kwa mtu.
special needs	Mahitaji maalum	Msaada wa ziada unaohitajika kwa kujifunza au ulemavu.
IEP	IEP	Mpango wa elimu uliobinafsishwa kwa mwanafunzi mwenye mahitaji maalum (Individual Education Plan).
EAL/D	EAL/D	Msaada wa lugha kwa wanafunzi ambao Kiingereza si lugha yao ya kwanza (English as an Additional Language or Dialect).
TAFE	TAFE	Taasisi ya mafunzo ya ufundi na elimu zaidi (Technical and Further Education).
apprenticeship	Uanagenzi	Mafunzo ambapo unajifunza ufundi huku ukifanya kazi.
academic integrity	Uadilifu wa kitaaluma	Uaminifu katika kazi za masomo, bila kudanganya au kuiba kazi za wengine.
plagiarism	Wizi wa maandishi	Kuwasilisha kazi ya mtu mwingine kama yako mwenyewe.
scholarship	Ufadhili wa masomo	Tuzo ya kifedha ya kusaidia kulipia elimu.
tuition fees	Ada ya masomo	Pesa zinazolipwa kwa shule au chuo kwa ajili ya mafunzo.
HECS-HELP	HECS-HELP	Mkopo wa serikali wa wanafunzi unaolipwa kupitia kodi mara unapopata kipato zaidi ya kiwango fulani.
credit transfer	Uhamisho wa sifa za masomo	Kutambua masomo uliyokamilisha katika taasisi nyingine.
graduation	Kuhitimu	Kumaliza masomo na kupokea cheti au shahada.
bullying	Uonevu	Tabia ya uchokozi inayorudiwa ili kumtisha au kumdhuru mtu.
school welfare fund	Mfuko wa ustawi wa shule	Mfuko wa kusaidia wanafunzi na gharama kama sare na vifaa.
parent-teacher meeting	Mkutano wa wazazi na walimu	Mkutano kati ya mzazi na mwalimu kujadili maendeleo ya mtoto.
exchange program	Programu ya kubadilishana wanafunzi	Programu inayomwezesha mwanafunzi kusoma kwa muda katika nchi nyingine.

Huduma za jamii 20

Simu ya Centrelink ndiyo hali ya kawaida hapa: JobSeeker Payment, kipindi cha kusubiri, myGov, NDIS, Home Care Package, msaada wa mlezi.

English	Kiswahili	Maelezo
Centrelink	Centrelink	Shirika la serikali ya Australia linalotoa malipo ya hifadhi ya jamii.
JobSeeker Payment	JobSeeker Payment	Malipo ya hifadhi kwa watu wasio na kazi wanaotafuta kazi kwa bidii.
Family Tax Benefit	Family Tax Benefit	Malipo ya kusaidia familia na gharama za kulea watoto.
redundancy	Kupunguzwa kazi	Kupoteza kazi kwa sababu nafasi hiyo haihitajiki tena.
severance pay	Fidia ya kuachishwa kazi	Malipo yanayotolewa wakati ajira inapokwisha kutokana na kupunguzwa kazi.
waiting period	Kipindi cha kusubiri	Muda kabla ya malipo au manufaa kuanza.
myGov	myGov	Lango la mtandaoni la serikali ya Australia la kupata huduma kama Centrelink, Medicare, na ATO.
NDIS	NDIS	Mpango wa taifa wa bima ya ulemavu unaotoa msaada kwa watu wenye ulemavu (National Disability Insurance Scheme).
Home Care Package	Home Care Package	Msaada wa utunzaji wa wazee unaogharimiwa na serikali na kutolewa nyumbani.
respite care	Utunzaji wa mapumziko	Utunzaji wa muda ili kuwapa walezi wa kawaida mapumziko.
domestic violence refuge	Kimbilio la ukatili wa nyumbani	Mahali salama kwa watu wanaokimbia ukatili wa kifamilia.
emergency housing	Makazi ya dharura	Malazi ya muda kwa watu walio katika hali ya dharura.
food bank	Benki ya chakula	Mahali panapotoa chakula bila malipo kwa watu wenye uhitaji.
TIS	TIS	Huduma ya bure ya serikali ya kutafsiri na kukalimani (Translating and Interpreting Service).
self-exclusion	Kujitenga kwa hiari	Kujizuia mwenyewe kuingia kwenye kumbi au programu za kamari.
Youth Allowance	Youth Allowance	Malipo kwa vijana wanaosoma, wanaopata mafunzo, au wanaotafuta kazi.
Working with Children Check	Working with Children Check	Ukaguzi wa rekodi unaohitajika kwa yeyote anayefanya kazi na watoto.
AMEP	AMEP	Masomo ya bure ya Kiingereza kwa wahamiaji wapya (Adult Migrant English Program).
SES	SES	Huduma ya dharura ya jimbo inayoshughulikia mafuriko, dhoruba, na dharura nyingine (State Emergency Service).
carer support	Msaada wa mlezi	Huduma na malipo kwa watu wanaomtunza mtu mwenye ulemavu au ugonjwa.

Ajira 20

Mazungumzo ya mahali pa kazi huhusu kufukuzwa kazi kwa njia isiyo ya haki, superannuation, fidia ya mfanyakazi, au mpango wa kurudi kazini baada ya jeraha.

English	Kiswahili	Maelezo
forklift licence	Leseni ya forklift	Kibali rasmi cha kuendesha forklift, mashine ya kunyanyua mizigo.
WHS	WHS	Sheria zinazolinda wafanyakazi dhidi ya majeraha kazini (Work Health and Safety).
PPE	PPE	Vifaa vya kujikinga kazini kama kofia ngumu, glavu, na miwani (Personal Protective Equipment).
unfair dismissal	Kufukuzwa kazi kwa njia isiyo ya haki	Kuachishwa kazi bila sababu halali.
Fair Work Commission	Fair Work Commission	Chombo cha serikali ya Australia kinachotatua migogoro ya mahali pa kazi.
superannuation	Superannuation (super)	Akiba ya lazima ya kustaafu inayolipwa na waajiri nchini Australia.
TFN	TFN	Nambari ya kipekee ya kodi inayotolewa na ATO (Tax File Number).
redundancy	Kupunguzwa kazi	Kupoteza kazi kwa sababu nafasi hiyo haihitajiki tena.
performance review	Mapitio ya utendaji	Tathmini ya mara kwa mara ya jinsi mfanyakazi anavyofanya kazi yake.
flexible work arrangement	Mpango wa kazi unaonyumbulika	Kufanya kazi nyumbani, muda nusu, au saa zilizorekebishwa.
minimum wage	Kima cha chini cha mshahara	Kiwango cha chini cha malipo kinachoruhusiwa kisheria kwa saa au wiki.
workers' compensation	Fidia ya mfanyakazi	Bima inayofunika wafanyakazi wanaojeruhiwa kazini.
long service leave	Likizo ya utumishi wa muda mrefu	Likizo yenye malipo kwa wafanyakazi waliofanya kazi kwa mwajiri mmoja kwa miaka mingi.
workplace bullying	Uonevu wa mahali pa kazi	Tabia ya uchokozi inayorudiwa dhidi ya mfanyakazi mahali pa kazi.
workplace discrimination	Ubaguzi wa mahali pa kazi	Kumtendea mfanyakazi vibaya kwa sababu ya sifa kama rangi, jinsia, umri, au ulemavu.
union	Chama cha wafanyakazi	Shirika linalowakilisha haki za wafanyakazi.
apprentice	Mwanagenzi	Mtu anayejifunza ufundi huku akifanya kazi.
probation period	Kipindi cha majaribio	Kipindi cha jaribio mwanzoni mwa kazi mpya.
salary sacrifice	Salary sacrifice	Mpango wa kulipia gharama kutoka mshahara kabla ya kodi kukatwa.
return to work plan	Mpango wa kurudi kazini	Mpango wa kumsaidia mfanyakazi aliyejeruhiwa kurudi kazini hatua kwa hatua.

Bima 19

Dai baada ya ajali ya gari ndilo tukio linalojirudia: ada ya bima, excess, sera, mtu wa tatu, hasara kamili, no-claims bonus.

English	Kiswahili	Maelezo
premium	Ada ya bima (premium)	Kiasi unacholipa mara kwa mara kwa ajili ya bima.
excess	Excess	Kiasi unacholipa kutoka mfukoni mwako kabla bima haijafunika kilichobaki.
claim	Dai (la bima)	Ombi kwa kampuni ya bima la malipo baada ya hasara au tukio.
policy	Sera (ya bima)	Hati ya mkataba wa bima.
total loss	Hasara kamili	Wakati gari au mali imeharibika kiasi cha kushindwa kutengenezwa.
no-claims bonus	No-claims bonus	Punguzo la ada ya bima kwa kutokuwa na madai yoyote.
third party	Mtu wa tatu	Mtu mwingine aliyehusika katika ajali au tukio.
public liability	Dhima kwa umma (public liability)	Bima inayofunika jeraha au uharibifu kwa umma.
income protection	Ulinzi wa kipato (income protection)	Bima inayobadilisha kipato ikiwa hutaweza kufanya kazi kwa sababu ya ugonjwa au jeraha.
life insurance	Bima ya maisha	Bima inayolipa fedha kwa familia yako ukifariki.
CTP	CTP	Bima ya lazima ya gari inayofunika majeraha kwa watu wengine (Compulsory Third Party).
agreed value	Thamani iliyokubaliwa (agreed value)	Malipo ya bima ni kiasi kilichokubaliwa mapema.
market value	Thamani ya soko	Malipo ya bima yanayotegemea bei ya sasa ya soko.
contents insurance	Bima ya vitu vya ndani	Bima inayofunika mali zilizo ndani ya nyumba.
ambulance cover	Bima ya gari la wagonjwa	Bima au uanachama wa kugharimia gharama za gari la wagonjwa.
Medicare Levy Surcharge	Medicare Levy Surcharge	Kodi ya ziada kwa wenye kipato cha juu wasio na bima ya afya ya kibinafsi.
LHC loading	LHC loading	Nyongeza ya ada ya bima kwa kuchelewa kuchukua bima ya afya ya kibinafsi baada ya umri wa miaka 30 (Lifetime Health Cover loading).
AFCA	AFCA	Mamlaka inayoshughulikia malalamiko kuhusu bima, benki, na super (Australian Financial Complaints Authority).
ombudsman	Ombudsman	Afisa huru anayechunguza malalamiko dhidi ya mashirika.

Masuala ya walaji 18

Malalamiko ya duka, ya kampuni ya nishati au ya ulaghai wa mtandaoni: risiti, udhamini, dhamana ya mlaji, hitilafu kubwa, kipindi cha kujitoa.

English	Kiswahili	Maelezo
Australian Consumer Law	Australian Consumer Law	Sheria ya shirikisho inayolinda haki za walaji wanaponunua bidhaa na huduma.
refund	Marejesho ya pesa	Kurudishiwa pesa ulizolipa kwa bidhaa au huduma.
warranty	Udhamini	Ahadi kwamba bidhaa itafanya kazi kwa kipindi fulani.
consumer guarantee	Dhamana ya mlaji	Haki chini ya sheria ya Australia kwamba bidhaa lazima ziwe na ubora unaokubalika.
major failure	Hitilafu kubwa	Tatizo zito linalofanya bidhaa kuwa hatari au isiyofaa kwa matumizi.
Fair Trading	Fair Trading	Shirika la serikali ya jimbo linaloshughulikia malalamiko ya walaji.
ACCC	ACCC	Tume inayotekeleza sheria ya walaji kitaifa (Australian Competition and Consumer Commission).
receipt	Risiti	Hati inayothibitisha kwamba umelipa kwa bidhaa au huduma.
chargeback	Chargeback	Kubatilisha malipo ya kadi ya mkopo kupitia benki yako wakati muuzaji anakataa kurejesha pesa.
cooling-off period	Kipindi cha kujitoa (cooling-off period)	Kipindi kifupi baada ya kusaini mkataba ambapo unaweza kughairi.
smart meter	Mita mahiri (smart meter)	Mita ya umeme ya kidijitali inayorekodi matumizi papo hapo.
energy ombudsman	Ombudsman wa Nishati	Chombo huru kinachotatua migogoro na kampuni za nishati.
food poisoning	Sumu ya chakula	Ugonjwa unaosababishwa na kula chakula kilichochafuliwa.
lien	Lien (haki ya kushikilia mali)	Haki ya kisheria ya kushikilia mali ya mtu hadi deni litakapolipwa.
ABN	ABN	Nambari ya kipekee inayotambulisha biashara nchini Australia (Australian Business Number).
small claims tribunal	Baraza la madai madogo	Mahakama ya migogoro midogo ya kiraia, kwa kawaida chini ya dola 25,000.
scam	Ulaghai	Mpango wa udanganyifu wa kumdhulumu mtu pesa zake.
ScamWatch	ScamWatch	Tovuti ya serikali ya Australia inayotoa taarifa kuhusu ulaghai.

Nyumba na upangaji 19

Mgogoro kati ya mpangaji na wakala: dhamana ya nyumba (bond), ripoti ya hali, uchakavu wa kawaida, ongezeko la pango, kufukuzwa, strata.

English	Kiswahili	Maelezo
bond	Dhamana (bond)	Amana ya usalama inayolipwa mwanzoni mwa mkataba wa kupanga.
condition report	Ripoti ya hali	Hati inayorekodi hali ya nyumba mwanzoni mwa mkataba wa kupanga.
fair wear and tear	Uchakavu wa kawaida	Kuchakaa kwa kawaida kunakotokana na matumizi ya kila siku.
rent increase	Ongezeko la pango	Kupandishwa kwa kiasi cha pango unacholipa.
eviction	Kufukuzwa	Kulazimishwa kuondoka katika nyumba ya kupanga.
lease	Mkataba wa kupanga	Mkataba wa kisheria kati ya mwenye nyumba na mpangaji.
strata	Strata	Mfumo wa umiliki wa nyumba ambapo maeneo ya pamoja yanashirikiwa.
stamp duty	Stamp duty	Kodi ya serikali inayolipwa unaponunua nyumba au mali.
First Home Owner Grant	First Home Owner Grant	Ruzuku ya serikali ya kusaidia wanunuzi wa nyumba kwa mara ya kwanza.
conveyancer	Conveyancer (wakala wa uhamishaji mali)	Mtaalamu anayeshughulikia uhamishaji wa kisheria wa umiliki wa nyumba.
LMI	LMI	Bima inayolinda benki ukikopa zaidi ya asilimia 80 ya thamani ya nyumba (Lenders Mortgage Insurance).
offset account	Offset account	Akaunti ya akiba iliyounganishwa na mkopo wa nyumba inayopunguza riba.
public housing	Nyumba za umma	Nyumba za kupanga zinazomilikiwa na serikali kwa watu wenye kipato cha chini.
rent assistance	Msaada wa pango	Malipo ya Centrelink ya kusaidia na gharama za pango.
NBN	NBN	Miundombinu ya kitaifa ya intaneti ya Australia (National Broadband Network).
sublease	Kupangisha (sublease)	Kupangisha sehemu au nyumba nzima unayoipanga wewe mwenyewe.
noise abatement order	Amri ya kupunguza kelele	Amri ya kisheria ya kupunguza au kusimamisha kelele za kupita kiasi.
right to quiet enjoyment	Haki ya kufurahia kwa utulivu	Haki ya mpangaji ya kuishi kwa amani bila usumbufu usio wa busara.
termite inspection	Ukaguzi wa mchwa	Ukaguzi wa kitaalamu wa uharibifu wa mchwa kabla ya kununua nyumba.

Fedha na kodi 20

Benki, ofisi ya kodi au mshauri wa fedha: kiwango cha riba, mkopo wa nyumba, marejesho ya kodi, uhamisho wa kimataifa, phishing.

English	Kiswahili	Maelezo
savings account	Akaunti ya akiba	Akaunti ya benki ya kuwekea pesa kando na kupata riba.
transaction account	Akaunti ya miamala	Akaunti ya benki ya kila siku ya kuweka, kutoa, na kulipa.
interest rate	Kiwango cha riba	Asilimia inayotozwa kwa mkopo au kulipwa kwa akiba.
fixed rate	Riba isiyobadilika	Kiwango cha riba kinachobaki kilekile kwa kipindi maalum.
variable rate	Riba inayobadilika	Kiwango cha riba kinachoweza kubadilika kadiri ya muda.
mortgage	Mkopo wa nyumba	Mkopo wa kununua nyumba, ukitumia nyumba kama dhamana.
deposit	Malipo ya awali	Malipo ya kwanza unaponunua nyumba, kwa kawaida asilimia 10 hadi 20 ya bei.
international transfer	Uhamisho wa kimataifa	Kutuma pesa kwenda nchi nyingine.
exchange rate	Kiwango cha kubadilisha fedha	Bei ya kubadilisha sarafu moja kuwa nyingine.
phishing	Phishing	Ulaghai ambapo wahalifu hujifanya shirika linaloaminika ili kuiba taarifa za binafsi.
two-factor authentication	Uthibitishaji wa hatua mbili	Hatua ya ziada ya usalama wakati wa kuingia, kama msimbo unaotumwa kwenye simu yako.
tax return	Marejesho ya kodi (tax return)	Taarifa ya mwaka ya kipato inayowasilishwa kwa ofisi ya kodi.
tax refund	Marejesho ya pesa za kodi (tax refund)	Pesa unazorudishiwa ikiwa ulilipa kodi zaidi ya inavyostahili.
capital gains tax	Kodi ya faida ya mtaji	Kodi kwenye faida ya kuuza mali kama nyumba au hisa.
superannuation rollover	Uhamisho wa superannuation	Kuhamisha super yako kutoka mfuko mmoja kwenda mwingine.
FHSS	FHSS	Mpango unaokuruhusu kutumia akiba ya super kununua nyumba ya kwanza (First Home Super Saver scheme).
Age Pension	Age Pension	Malipo ya serikali kwa Waaustralia wanaostahili wenye umri wa miaka 67 na zaidi.
assets test	Kipimo cha mali	Kipimo cha kuangalia kama mali zako ziko chini ya kiwango cha kupokea malipo ya serikali.
feed-in tariff	Feed-in tariff	Malipo unayopokea kwa kutuma umeme wa ziada wa jua kurudi kwenye gridi.
financial counsellor	Mshauri wa fedha	Mtaalamu anayetoa ushauri wa bure kuhusu kusimamia madeni na fedha.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara

Je, msamiati huu wa NAATI CCL Kiswahili ni wa bure?

Ndiyo. Maneno yote 214 yapo kwenye ukurasa huu bila malipo na bila kujisajili. Ndani ya Lingo Copilot CCL yapo pia kama kadi za kukariri, na hizo zipo kwenye kifurushi cha bure cha Starter.

Je, majina kama Centrelink na Medicare yanapaswa kutafsiriwa kwa Kiswahili?

Hapana, yaache kama yalivyo: ni majina ya mifumo, na msikilizaji anayatambua mara moja. Sera ya lugha ya NAATI inasema mtahiniwa haadhibiwi kwa kutumia neno la Kiingereza ambalo wazungumzaji wa lugha yake hulitumia mara kwa mara. Kutafsiri Centrelink au Medicare kunakuongezea kazi na kumchanganya msikilizaji.

"Retirement" ni "kustaafu"? Maneno kama insurance policy na third party yanasemwaje?

Ndiyo, "to retire" ni "kustaafu". "Insurance" ni bima, "policy" ni sera, "third party" ni mtu wa tatu, na "excess" hubaki excess kwa sababu ni jina la kiasi mahususi kwenye mkataba wa bima. Lakini superannuation halina neno moja la Kiswahili: sema superannuation, kisha ufafanue kwa maneno matatu ikiwa mtiririko unaruhusu.

Nyanja kumi za orodha hii zinalingana vipi na mada za mtihani wa NAATI?

Zinafuata mada za kila siku ambazo mazungumzo ya CCL hutoka: afya, sheria, uhamiaji, elimu, huduma za jamii, ajira, bima, masuala ya walaji, nyumba na fedha. Hakuna orodha rasmi ya maneno ya mtihani, kwa hivyo maneno haya yamechaguliwa kutokana na huduma halisi ambazo mada hizo huzungumzia. Zitumie zote kumi, kwa sababu hujui utapewa nyanja zipi.

Je, kuna PDF ya msamiati wa NAATI CCL Swahili ninayoweza kupakua?

Ndiyo, ila PDF hufunguliwa kwa akaunti ya bure: itafute kwenye ukurasa wa msamiati wa tovuti yetu ya Kiingereza, ambapo maelezo yako kwa Kiingereza. Maneno ni yale yale 214. Orodha ya ukurasa huu inasomeka hapa hapa, bila kupakua chochote na bila kujisajili.

Je, maneno 214 yanatosha kufaulu mtihani?

Hapana, na hakuna orodha inayotosha peke yake. Msamiati unaondoa aina moja ya hasara, ile ya kukwama kwenye jina la mfumo, lakini alama nyingi hupotea kwenye nambari, ukanushaji na kusita. Kufaulu ni 63/90 kwa jumla na si chini ya 29/45 kwa kila mazungumzo, na hilo hupatikana kwa kukalimani kwa sauti, kwa mbinu zilizo kwenye ukurasa wa vidokezo.

Jaribu maneno haya ndani ya mazungumzo halisi

Mtihani mmoja kamili wa mazoezi na kipindi kimoja, pamoja na mrejesho wa AI kwa kila kipande, ni bure. Ndipo utakapojua ni maneno gani yanakuja yenyewe na yapi yanakukwamisha.

Anza bila malipo

Hakuna kadi ya benki. Mtihani mmoja kamili wa mazoezi na kipindi kimoja cha mazoezi ni bure.