Mtihani wa NAATI CCL Swahili: kutoka kuweka nafasi hadi matokeo

NAATI CCL ni mtihani wa aina gani, na wa nani

NAATI ni National Accreditation Authority for Translators and Interpreters, shirika linalosimamia vyeti vya wakalimani na wafasiri nchini Australia. CCL inasimama kwa Credentialed Community Language, yaani mtihani wa ukalimani wa lugha ya jamii. Unasikiliza mazungumzo kati ya mzungumzaji wa Kiingereza na mzungumzaji wa Kiswahili, kipande baada ya kipande, kisha unakalimani kila kipande kwa sauti upande wa pili.

NAATI inaueleza CCL kama tathmini ya mawasiliano ya kiwango cha jamii, si cheti cha kitaaluma. Ukifaulu, hupewi kibali cha kukalimani hospitalini au mahakamani; unapewa pointi 5 kwenye jedwali la pointi za uhamiaji, na hapo ndipo thamani yake yote ilipo.

Kiswahili ni mojawapo ya lugha 55 ambazo NAATI hutolea mtihani wa CCL. Wanaoufanya ni watu wazima ambao tayari wana maisha hapa: mhitimu anayehama kutoka visa ya 485 kwenda 189, muuguzi au mhandisi anayekusanya pointi za 190, mzungumzaji wa Kiswahili kama lugha ya pili kutoka Uganda au Kongo. Kwa wengi wao Kiingereza si kikwazo hata kidogo. Upande wa pili ndio unaowashangaza.

Mtihani kwa muhtasari

Ukiwa na haraka, haya ndiyo mambo yasiyobadilika. Kila nambari iliyo hapa chini imetoka NAATI yenyewe.

Ada haipo kwenye jedwali hili kwa sababu hubadilika mwaka hadi mwaka. Utaikuta kwenye sehemu ya kuweka nafasi, pamoja na tarehe iliyochapishwa.

Pointi 5, na miaka mitano ya uhalali

Kufaulu CCL kunaongeza pointi 5 kwenye jedwali la pointi la uhamiaji wa wenye ujuzi, kwa visa 189 (Skilled Independent), 190 (Skilled Nominated) na 491 (Skilled Work Regional). Kwa mtu ambaye tayari ana Kiswahili mkononi, hii mara nyingi ndiyo njia yenye kazi ndogo zaidi ya kuongeza pointi tano. Hulazimiki kubadilisha kazi wala kurudi chuoni.

Lakini cheti hakidumu milele. NAATI inasema vyeti vyote vipya vilivyotolewa kuanzia tarehe 9 Agosti 2022 vina uhalali wa miaka mitano. Kwa hivyo panga wakati kwa uangalifu: ukifanya mtihani mapema mno, uhalali unaweza kuisha kabla mwaliko wako haujafika, na utalipa ada tena.

Pointi hizi hazichukui nafasi ya ushahidi wa Kiingereza unaohitajika kwa visa yako. Watu wengi hukusanya CCL wakiwa tayari wamemaliza upande wa Kiingereza, na wanabakiza pointi tano tu.

Muundo: mazungumzo mawili, pande mbili, mtandaoni

Mtihani una mazungumzo mawili yaliyorekodiwa, kila moja lenye takriban maneno 300, kutoka nyanja kumi za kila siku: afya, sheria, uhamiaji, elimu, huduma za jamii, ajira, bima, masuala ya walaji, nyumba na fedha. Kila mazungumzo yamekatwa vipande vya hadi takriban maneno 35. Unasikiliza kipande, kisha unakikalimani kwa sauti: kipande cha Kiingereza kinakwenda Kiswahili, cha Kiswahili kinakwenda Kiingereza, na hivyo hadi mwisho.

Huandiki jibu lolote. Unachoandika ni madokezo yako mwenyewe tu, na hakuna anayeyasoma wala kuyapa alama. Kinachopimwa ni sauti yako.

Mtihani hufanyika mtandaoni pekee. Hakuna kituo cha mtihani cha kwenda; unaufanya kutoka chumba chako, chini ya usimamizi wa mbali kupitia mfumo wa Televic na ProctorExam. Vifaa ambavyo NAATI inaviorodhesha ni hivi:

• Kompyuta au laptop yenye kamera, maikrofoni na spika. Vipokea sauti vya kichwani (headsets) haviruhusiwi.
• Simu au tablet kama kamera ya pili, inayoonyesha chumba chako.
• Mtandao wa angalau 10 Mbps kupakua na 1.5 Mbps kupakia.

Hicho ndicho kiwango cha chini cha NAATI. Ongeza chako: chumba tulivu ambacho hakuna atakayeingia katikati ya mtihani, kwa sababu chumba chako ndicho chumba cha mtihani na kelele zake zinaingia kwenye rekodi ya jibu lako.

Maikrofoni ndiyo zana yako muhimu kuliko zote, na ndiyo watu husahau kuijaribu. Kipindi kimoja cha mazoezi ukitumia maikrofoni ile ile utakayotumia siku ya mtihani kinakuokoa dakika za hofu mwanzoni.

Hivi ndivyo kipande kimoja kinavyoonekana. Mazungumzo halisi ni marefu zaidi ya haya, lakini vipande vyenyewe vina urefu ule ule, na mwelekeo hubadilika kila mzungumzaji anapobadilika.

Alama: 63 kati ya 90, na kima cha chini cha 29

Kila mazungumzo huanza na alama 45 kamili, na alama hushuka kila unapoacha maana iliyosemwa, kuongeza kitu ambacho hakikusemwa, kupotosha kilichosemwa, au kusita kwa muda mrefu kiasi kwamba ujumbe unavunjika. Hiyo ndiyo maana ya kusahihisha kwa kupunguza, na ndiyo sababu jibu fupi lililokamilika hushinda jibu zuri lililopoteza nusu ya maana.

Lafudhi yako haipimwi. Sarufi kamili haihitajiki. Mtu wa Kigoma na mtu wa Nairobi wanaweza kupata alama zile zile kwenye kipande kimoja, kwa sababu kinachohesabiwa ni kama maana imevuka nzima.

Kima cha chini cha 29 ndicho huwakamata watu. Alama 40 kwenye mazungumzo ya kwanza haziwezi kubeba alama 25 za ya pili: jumla ni 65, umevuka 63, na bado hujafaulu. Ndiyo maana mazoezi ya mazungumzo ya pili, pale ambapo umeshachoka na umeanza kubahatisha, yana thamani kubwa kuliko mazoezi ya kwanza.

Kuweka nafasi ya mtihani kwenye naati.com.au

Nafasi huwekwa moja kwa moja na NAATI. Hakuna tovuti ya mazoezi, kocha wala wakala anayeweza kukuwekea nafasi, na sisi pia hatuwezi. Hatua ni hizi:

1. Fungua akaunti ya myNAATI kwenye naati.com.au.
2. Chagua mtihani wa CCL, kisha uchague lugha: Swahili.
3. Chagua tarehe na saa kutoka kwenye nafasi zilizopo.
4. Lipa ada ili kuthibitisha nafasi yako.
5. Jaribu kompyuta, kamera, maikrofoni na kasi ya mtandao wako mapema, ukifuata maelekezo ya NAATI ya siku ya mtihani.

Ada ni A$814 kama ilivyochapishwa na NAATI wakati wa kuandika (Septemba 2026); angalia naati.com.au kwa ada ya sasa. Hiyo ni ada ya NAATI pekee. Kozi za makocha, vitabu na zana za mazoezi ni gharama tofauti kabisa, na hazitoki NAATI.

Matokeo, na kinachofuata

NAATI inasema matokeo hutumwa kwa barua pepe ndani ya wiki nne hadi sita. Hupati alama siku ile ile ya mtihani, na hakuna njia ya kuharakisha jibu.

Panga kalenda yako kutokana na hilo. Kati ya siku unayoweka nafasi na siku unayopokea barua pepe kunaweza kupita miezi kadhaa: muda wa kusubiri tarehe iliyo wazi, kisha wiki nne hadi sita za kusahihishwa. Ikiwa unakusanya pointi kwa ajili ya Expression of Interest, weka mtihani mapema kwenye mpango wako, si mwishoni.

Ukifaulu, cheti chako kinaingia kwenye rekodi za NAATI na kinadumu miaka mitano. Ukikosa, unaweza kuweka nafasi nyingine, lakini hakuna kinachobebwa kutoka jaribio moja hadi jingine. Kila mtihani huanza na alama 90 mpya.

Kwa nini Kiswahili hufanya mtihani huu kuwa mgumu

Tatizo si kuelewa. Karibu kila mtu anayesoma ukurasa huu anaelewa pande zote mbili bila shida. Tatizo ni kutoa: kutoa Kiswahili sanifu, kamili, mara tu sauti inaponyamaza, huku umeshikilia nambari mbili, tarehe moja na jina moja kichwani.

NAATI ina sera ya lugha iliyochapishwa kwa mitihani ya CCL, na kipengele cha Kiswahili humo kinakuelekeza kwenye Sera zake za Jumla A na B. Sera A inasema wazi kwamba mtahiniwa anapaswa kuweza kuelewa tofauti za kimaeneo ndani ya lugha yake, na kwamba wasahihishaji nao hutoa nafasi kwa tofauti hizo wanaposahihisha. Isome mwenyewe kwenye sera ya lugha ya NAATI kwa mitihani ya CCL.

Kiswahili chako cha Nairobi, cha Dar es Salaam, cha Kampala au cha Bukavu hakikuweki nyuma chenyewe. Sera B inaruhusu neno la Kiingereza ambalo wazungumzaji wa Kiswahili hulitumia mara kwa mara, lakini si kibali cha kuchanganya lugha ovyo: Medicare na Centrelink ni sawa, ilhali kutupa appointment, landlord na bond ndani ya kila sentensi kwa sababu neno la Kiswahili halikuja haraka ni ishara kwamba msamiati wako sanifu bado haujakamilika. Ndipo maana huanza kuvuja.

• Majina ya taasisi hubaki kama yalivyo: Medicare, Centrelink, GP, TAFE. Kuyapa jina la Kiswahili, kwa mfano Medicare kuwa utabibu, kunamchanganya msikilizaji badala ya kumsaidia.
• Baadhi ya maneno hayana jibu la neno moja. Superannuation ni mfano mzuri: liache kama lilivyo na uongeze ufafanuzi mfupi. Kustaafu ni to retire, si superannuation.
• Nambari huvimba kwa Kiswahili. Asilimia 17 inakuwa asilimia kumi na saba, na kiasi cha kodi ya nyumba kinakuwa mstari mrefu wa maneno. Andika tarakimu kwenye madokezo, kamwe si maneno.
• Upande wa Kiswahili kwenda Kiingereza unaweza kusikia sauti isiyo yako: mzungumzaji wa Kiswahili cha Kongo, cha Burundi au cha pwani. Jukumu la kuelewa lahaja hizo ni lako, kwa hivyo zisikilize wakati wa maandalizi, si siku ya mtihani.

Mazoezi ya kutoa kwa sauti chini ya shinikizo la muda ndiyo hufanya tofauti siku ya mtihani. Wengi huyaahirisha, wakiamini kwamba lugha wanayoizungumza nyumbani itajitosheleza.

Kuanzia hapa: hatua za maandalizi

Ukishaelewa muundo, kilichobaki ni kazi ya sauti. Kusoma orodha za maneno kimyakimya hakusaidii siku ya mtihani. Kutamka kwa sauti, kurekodi, na kurudi kusikiliza mahali ulipoacha maana ndiko kunakosaidia.

• Fanya mazoezi pande zote mbili katika kila kipindi, si upande mmoja tu. Wengi hujiandaa kwa Kiingereza kwenda Kiswahili pekee, kisha wanashangaa upande wa pili.
• Jenga mfumo wako wa madokezo mapema: tarakimu, mishale, herufi za kwanza za majina. Mbinu na mifano iliyofanyiwa kazi zipo kwenye vidokezo vya kufaulu NAATI CCL Kiswahili.
• Shughulikia msamiati nyanja moja baada ya nyingine, ukitumia orodha ya maneno 214 ya NAATI CCL Kiswahili. Anza na afya, bima na huduma za jamii.
• Sikiliza Kiswahili sanifu cha habari kila siku, kama SBS Swahili au BBC Swahili, ili sikio lako lirudi kwenye rejista rasmi.
• Rudia mazungumzo ya pili ukiwa umechoka. Hapo ndipo kima cha chini cha 29 hupotea.